Phương tiện mới, vận hành thông minh, xe buýt vẫn chưa thể tạo đột phá

Xe buýt chỉ đáp ứng 1,6% nhu cầu đi lại 

Theo ông Bùi Hòa An, thực hiện nghị quyết cảa HĐND thành phố về tăng cường vận tải hành khách công cộng (VTHKCC) gắn với kiểm soát sử dụng xe cá nhân trên địa bàn, ngày 27/10/2020 UBND thành phố đã phê duyệt đề án triển khai trong giai đoạn 2021-2030. Đề án gồm 27 nhóm giải pháp, trong đó có 17 giải pháp về phát triển hệ thống, tăng cường tiếp cận, nâng cao khả năng cạnh tranh của VTHKCC; nâng cao chất lượng đoàn phương tiện và công tác quản lý điều hành, khai thác hệ thống VTHKCC. Thực hiện 3 giải pháp kinh tế, hành chính là thu phí với xe ô tô lưu thông vào khu vực trung tâm, phân vùng kiểm soát khí thải kết hợp với thu phí ô nhiễm môi trường và kiểm soát hoạt động của xe máy. Ngoài ra đề án còn yêu cầu triển khai 7 giải pháp về quản lý quy hoạch đô thị, phát triển nguồn vốn hỗ trợ giao thông công cộng, ứng dụng công nghệ thông tin, quản lý nhu cầu giao thông và trật tự an toàn giao thông.

Hiện mạng lưới xe buýt của thành phố có 180 tuyến, gồm 109 tuyến có trợ giá và 71 tuyến không được hỗ trợ kinh phí với 42 doanh nghiệp vận tải tham gia vào lĩnh vực này. Dù số lượng tuyến buýt không được trợ giá còn khá nhiều, nhưng trong tổng số 19.583 chuyến xe buýt nội tỉnh và liên tỉnh các doanh nghiệp thực hiện hàng ngày, cũng đã có tới 17.015 chuyến được hỗ trợ kinh phí; số chuyến buýt không được hỗ trợ kinh phí chỉ chiếm tỷ lệ nhỏ. Về số đầu phương tiện, hệ thống xe buýt của thành phố đã có 2.432 xe, gồm 1.185 xe buýt điện, 182 xe sử dụng khí CNG, còn lại là xe chạy dầu diezen. Sau thời gian đẩy mạnh lộ trình thay thế xe mới, đến nay số đầu xe buýt có thời gian từ khai thác từ 11-20 năm chỉ còn chiếm khoảng 10% tổng số đầu xe trong khi xe có thời gian vận hành dưới 5 năm chiếm tới 1.708 xe. Con số này thể hiện rằng đa số xe buýt đang hoạt động đều còn rất mới.   

Về chất lượng dịch vụ của xe buýt, theo ông Bùi Hòa An, Sở Xây dựng đã áp dụng bộ tiêu chí đánh giá chất lượng phục vụ và tổ chức đánh giá định kỳ nhằm kịp thời chẩn chỉnh và nâng cao chất lượng dịch vụ. Ngoài ra, nhiều điểm dừng, nhà chờ, bảng thông tin, camera, wifi, ứng dụng điện thoại cũng được đầu tư bổ sung để cải thiện trải nghiệm cũng như bảo đảm thông tin minh bạch, kịp thời cho hành khách. Thông qua việc đấu thầu, chất lượng dịch vụ trên các tuyến xe buýt và chất lượng phương tiện ngày càng được nâng cao. Đại diện Sở Xây dựng đánh giá, mạng lưới tuyến xe buýt tại thành phố hiện cơ bản đáp ứng được nhu cầu đi lại của người dân.

Để tạo thuận lợi cho hành khách, hệ thống vé điện tử đã được triển khai từ cuối năm 2024, đến nay đã lắp các thiết bị đọc thẻ trên 120 tuyến xe buýt với hơn 1.900 phương tiện và tại các cổng 14 nhà ga của tuyến Metro số 1. Việc này giúp hành khách có thể sử dụng thẻ tài khoản, ví điện tử tại một loạt ứng dụng hoặc dùng căn cước công dân, VneID, mã QR các loại để thanh toán liên thông, xác thực khi đi xe buýt, metro. Gần đây ứng dụng MultiGO - nền tảng giao thông thông minh cho phép hành khách tra cứu tuyến, tìm đường, theo dõi giờ xe đến trạm, biển số xe buýt sắp đến, phản ánh qua tổng đài 1022… cùng lúc ứng dụng tích hợp giữa xe buýt, metro, buýt sông, xe đạp công cộng cũng đã được đưa ra và hiện đã đạt gần 200 nghìn lượt tải.      

Trái ngược với sự đầu tư hạ tầng, phương tiện trên, kết quả đạt được trong vận tải khách của hệ thống xe buýt lại hết sức khiêm tốn. Năm 2025 vừa qua dù lượng khách đi xe buýt đã tăng 5,9%, nhưng khối lượng VTHKCC bằng xe buýt chỉ đạt gần 97 triệu lượt, chiếm 1,6% nhu cầu đi lại của người dân thành phố. Thực tế cho thấy trong thời gian miễn vé đi xe buýt kéo dài 1 tháng đối với 17 tuyến xe buýt kết nối với tuyến Metro số 1, lượng hành khách đi xe cũng chỉ cao hơn 34% so với khi không miễn phí vé xe buýt các tuyến này sau đó. Trong các dịp thực hiện miễn toàn bộ vé xe buýt trong các dịp lễ, Tết của năm 2025 và đầu năm 2026 trên địa bàn, lượng khách đi xe cũng chỉ tăng từ 20-28% so với trước. Điều này cho thấy không phải cứ miễn vé là sẽ tạo đột biến về lượng khách đi xe buýt.

Làm gì để thu hút người dân đi xe buýt?

Đánh giá về hệ thống xe buýt, đại diện Sở Xây dựng cho rằng mạng lưới tuyến mở rộng, song nhiều tuyến chưa đảm bảo lộ trình theo kế hoạch; nhiều tuyến triển khai vẫn chưa hiệu quả và nhiều khu vực vẫn chưa có tuyến xe buýt. Bên cạnh đó, hệ thống bến bãi và trạm trung chuyển phát triển chậm và chưa đáp ứng quy mô đô thị, phân bố không đều. Hệ thống trụ dừng, nhà chờ chưa tiện nghị, thuận tiện. Do vậy, giải pháp được Sở Xây dựng đưa ra là rà soát, điều chỉnh mạng lưới tuyến và triển khai tái cấu trúc mạng lưới xe buýt cho địa bàn TP Hồ Chí Minh sau sáp nhập. Trong đó tập trung mở mới các tuyến buýt “xanh”, buýt nhỏ đi sâu vào các khu dân cư để kết nối với các khu vực tập trung đông người. Tích hợp mạng lưới xe buýt với các tuyến buýt sông, đường sắt đô thị và xe đạp công cộng để đảm bảo khoảng cách đi bộ của người dân từ 300-500m. Mở mới các tuyến buýt về khu vực Bình Dương, Bà Rịa - Vũng Tàu, tuyến buýt kết nối sân bay Long Thành, đưa vào hoạt động một số tuyến buýt miễn phí ở khu vực trung tâm, tuyến buýt chạy ban đêm…     

Để thu hút người dân đi lại bằng xe buýt, đơn vị chức năng đã phối hợp với các trường đại học để định danh sinh viên trên ứng dụng MultiGO để phát hành thẻ sinh viên điện tử. Từ đó giúp xác định chính xác đối tượng sinh viên, giúp sử dụng dễ dàng, thuận tiện khi đi xe buýt. Đến nay đã có 14.872 lượt sinh viên tham gia định danh trên phần mềm, phát hành và thanh toán bằng thẻ liên thông thanh toán không dùng tiền mặt giữa metro với xe buýt. Đồng thời nghiên cứu các nhóm đối tượng được hưởng ưu đãi về giá vé xe buýt như công nhân các khu công nghiệp, viên chức, công chức và các nhóm đối tượng phù hợp. Cùng với cơ quan quản lý, điều hành xe buýt, các ngân hàng, tổ chức phát hành thẻ, ví điện tử, các doanh nghiệp vận tải cũng đã và đang tổ chức nhiều chương trình khuyến mãi, giảm giá, miễn vé đi xe buýt thông qua hệ thống vé điện tử đã lắp đặt trên các tuyến xe buýt.  

Về quản lý, điều hành hoạt động của mạng lưới xe buýt, đến nay Trung tâm điều hành trực tuyến đặt tại Trung tâm Quản lý giao thông công cộng đã có thể theo dõi, giám sát trực tuyến đối với xe buýt qua hệ thống GPS, đầu đọc thẻ vé, camera gắn trên xe. Phần mềm hệ thống GoAFC được ứng dụng đã có thể quản lý chặt chẽ luồng tuyến, phương tiện, sản lượng, doanh thu, vị trí đón trả khách, kết cấu hạ tầng đón trả khách. Ứng dụng trực tuyến này đã giúp giảm chi phí, áp lực vận hành cho mạng lưới xe buýt. Tới đây cơ quan quản lý còn có thể lập dự toán, nghiệm thu, quyết toán kinh phí hỗ trợ cho xe buýt, metro trên địa bàn. Đến nay đã có 16 tuyến không còn sử dụng vé giấy, 87 tuyến buýt có trợ giá đã nhận lệnh vận chuyển trực tuyến. Theo đánh giá của Sở Xây dựng, việc này giúp minh bạch hóa nguồn thu và dữ liệu vé điện tử của người đi xe buýt sẽ cung cấp bức tranh chi tiết về nhu cầu đi lại, các điểm nóng và giờ cao điểm. Từ đó cơ quan quản lý có thể điều chỉnh tần suất chuyến, lộ trình tuyến một cách hiệu quả. Đồng thời từ việc đấu thầu thành công 102 trong số 109 tuyến xe buýt có trợ giá, năm 2025 vừa qua kinh phí hỗ trợ cho hoạt động của xe buýt đã giảm mạnh. Cụ thể, năm ngoái ngân sách chi cho xe buýt 1.808 tỷ đồng, nhưng tổng số tiền chi cho xe buýt chỉ dừng ở mức 1.384 tỷ đồng. Theo đại diện Sở Xây dựng, năm 2026 kinh phí cho xe buýt là 1.334 tỷ đồng, nhưng thông qua việc đấu thầu thành công 26 tuyến buýt năm nay, tiền trợ giá cho xe buýt sẽ giảm 363 tỷ đồng. Ngoài ra thông qua việc đấu thầu tuyến, chất lượng xe buýt, chất lượng dịch vụ được nâng lên.

Tuy nhiên, trong khi các tuyến xe buýt nội tỉnh chưa hoàn chỉnh, nhất là kể từ sau khi sáp nhập, thì hiện trên địa bàn vẫn đang có tới 22 tuyến buýt liên tỉnh từ TP Hồ Chí Minh đi Đồng Nai, Tây Ninh và Đồng Tháp với số lượng lên tới 1.221 chuyến/ ngày. Điều này đã dẫn tới tình trạng VTHKCC bằng xe buýt chồng lấn lên hoạt động vận tải khách liên tỉnh đường bộ bằng ô tô và tạo sự cạnh tranh không sòng phẳng đối với hoạt động này. Ngoài ra trên địa bàn còn có tới 18 tuyến xe buýt “đặc thù” kết nối đưa đón khách sân bay, gồm 14 tuyến từ trung tâm đến sân bay và 4 tuyến từ khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu về sân bay Tân Sơn Nhất với số lượng lên tới 436 chuyến/ngày. Điều này gây thêm áp lực lên cơ quan chuyên trách khi phải quản lý, điều hành cả các tuyến buýt liên tỉnh, tuyến buýt đưa đón khách sân bay về các tỉnh.

Sau sáp nhập, danh mục mạng lưới xe buýt đã được Sở Xây dựng rà soát, công bố lên tới 245 tuyến nội tỉnh, có nghĩa TP Hồ Chí Minh hiện còn tới 65 tuyến buýt nội tỉnh chưa được mở. Khi mạng lưới tuyến buýt nội tỉnh chưa phủ kín địa bàn, nhất là từ khu vực trung tâm thành phố về khu vực Bà Rịa - Vũng Tàu, Bình Dương; hoạt động của xe buýt chưa thực sự hiệu quả, thì trong báo cáo tổng kết về công tác tăng cường đảm bảo trật tự an toàn giao thông, chống ùn tắc giao thông giai đoạn 2022-2025 vào ngày 10/4 vừa qua, Sở Xây dựng đã xác định thành phố còn tới 41 tuyến buýt “liền kề”. Đây là các tuyến buýt kết nối từ TP Hồ Chí Minh với các tỉnh lân cận, do đó nếu được mở, các tuyến buýt này sẽ tiếp tục “chồng” lên hoạt động vận tải khách liên tỉnh đường bộ bằng ô tô. Hiện nay khi Sở Xây dựng đang phải lập Đề án tái cấu trúc mạng lưới xe buýt và bộ định mức, đơn giá dịch vụ, trong đó có cả phương án đầu tư xe buýt điện cỡ nhỏ và cỡ trung để “gom” khách, thì việc “ôm” thêm vài chục tuyến buýt liền kề để vận tải khách liên tỉnh liệu có hợp lý?