Bàn phiếm chuyện cái răng, cái tóc

Sự chênh lệch này đặt ra một câu hỏi thú vị: "gốc" hay "góc" mới là cách viết đúng? Đây không chỉ là vấn đề chính tả, mà còn là câu chuyện về cách hiểu, về ngữ nghĩa và cả quan niệm văn hóa của người Việt xưa nay đối với hình thức bên ngoài. Chính vì thế, trước khi bàn về chuyện chữ nghĩa, ta hãy đọc lại sử có liên quan đến chuyện cái răng, cái tóc âu cũng mà một cách tiếp cận lý thú.

1.Về chuyện cái tóc, thiết nghĩ khi đọc sử, đôi khi cũng cần đến những giai thoại, lời kể trong dân gian có liên quan đến, âu cũng là một cách tiếp cận thêm. Thí dụ lâu nay sử sách đã chép về số phận của Ông Ích Khiêm, thế nhưng chưa thấy ai nói đến thuở bình sinh ông không tán thành chủ trương vua Tự Đức: thuê bọn giặc Cờ Đen của Lưu Vĩnh Phúc để tiêu diệt giặc Pháp. Bằng chứng Ông Ích Khiêm có để lại bài thơ:

Áo chúa cơm vua hưởng bấy lâu,

Đến khi có giặc phải thuê Tàu.

Từng phen võng giá mau chân nhảy,

Ðến buớc chông gai thấy mặt đâu?

Tiền bạc quyên hoài dân xác mướp,

Trâu dê ngày hiến đứa răng bầu.

Ai ơi! Hãy chống trời Nam lại,

Kẻo nữa dân ta phải cạo đầu.

"Cạo đầu" là gọt tóc theo tục người Mãn Thanh. Nhân vật Lê Quýnh, đời sau vẫn nhớ đến ông, dành cho nhiều thiện cảm dù ông sống lưu vong, chạy theo Lê Chiêu Thống trốn sang Tàu sau trận đòn sấm sét của nhà Tây Sơn. Lúc bọn Quýnh bơ vơ đất khách quê người, Phúc An Khang - Tổng đốc Lưỡng Quảng cho vời đến Quảng Tây dụ bảo gióc tóc và thay đổi đồ mặc. Trong tập sách “Ngàn năm áo mão”, nhà nghiên cứu Trần Quang Đức cho biết Lê Quýnh đã tức giận trả lời: "Bọn ta đầu có thể chặt, chứ tóc không thể cạo; da có thể lột, chứ y phục không thể thay!". Đến năm Gia Long thứ 3 (1804) Quýnh được thả về nước, sau đó thường xõa tóc, mặc áo cừu, du ngoạn ở chùa Đại Đồng (Hải Dương). Tác giả "Vân nang tiểu sử" ca ngợi Quýnh: "Mười mấy năm trời ở Trung Quốc mênh mông, xõa tóc rủ áo dài duy có mình ông mà thôi".

Tìm hiểu sâu hơn một chút ắt ta biết trên tạp chí Hán Nôm, số 4 (77) 2006 có in bài văn bia về Lê Quýnh do con cháu viết. Văn bia này do GS Hoàng Xuân Hãn phát hiện và từng công bố năm 1969, trong đó có đoạn: "Đến nơi, nghe tin chúa cũ (vua Lê) cùng bọn bày tôi đi theo đã cắt tóc, thay đồ mặc như người Thanh. Nhà Thanh bắt buộc các ông phải cắt tóc, các ông không chịu, giữ tinh thần bất khuất suốt mười ba năm ròng. Ông nội tôi có thơ rằng:

Thân hãm trong tù ôm tiết trắng,

Mệnh treo sợi tóc tỏ lòng son.

Khí tiết của các ông phát ra lời không phải chỉ một chỗ. Do đó, chúa cũ lệnh cho ghi chép thành “Tứ công tập”. Người Thanh cũng khâm phục gọi bốn ông là “Tứ nghĩa sĩ”. Biết thêm chi tiết trên, càng thấu rõ cái tâm, cái chí, cái nhìn sáng suốt của Ông Ích Khiêm ở câu thơ kết:

Ai ơi! Hãy chống trời Nam lại,

Kẻo nữa dân ta phải cạo đầu.

Tiếng kêu thống thiết ấy thời nào cũng đúng, là một sự nhắc nhở không bao giờ thừa. Về chủ trương thuê bọn Cờ Đen đánh Pháp thời đó, lợi và hại ra làm sao? Câu hỏi này chẳng hề vu vơ, ngẫu hứng đâu. Hơn năm mươi năm trước, Hội Sử học Việt Nam đã đặt ra câu hỏi đó. Trên tạp chí Nghiên cứu lịch sử số 34 (1.1962) mở diễn đàn Bình luận về một số nhân vật lịch sử - bắt đầu từ Lưu Vĩnh Phúc. Mở đầu, nhà nghiên cứu Văn Tân có bài Lưu Vĩnh Phúc tướng Cờ Đen và các hành động của ông tại Việt Nam. Cuộc thảo luận kéo dài nhiều số báo liền, tháng 9/1962, trên số 42, ông Trần Huy Liệu đã có bài tổng kết, bên cạnh khẳng định chiến công to lớn: "Chúng ta không phủ nhận những hành vi tàn bạo của quân Cờ Đen trên đất nước Việt Nam".

2.Chỉ riêng chuyện để tóc hay cắt tóc thôi, đã là bao nhiêu chuyện để nói. Lúc người Pháp sang, các cụ trong phong trào Duy Tân chủ trương phải cắt búi tó đi. Người Quảng Nam trước nhất thực hiện là cụ Phan Châu Trinh. Từ năm 1906, cụ Phan đã hớt tóc, sau đó, cụ thường nói khích để các người khác bắt chước theo. Lúc nào cụ cũng bảo: "Người đời, nhất là bọn nhà nho chúng ta, hay có tánh rụt rè, không dám làm việc. Mỗi khi có việc đáng làm, họ thường tìm cớ trách trút, có khi họ nói: Việc nhỏ, không xứng đáng. Trong ý họ, đợi đến việc lớn kia. Nhưng nếu họ đã có ý không muốn làm thì đối với họ việc nào cũng sẽ là nhỏ cả, thành thử cả đời họ không có việc mà làm!". Rồi cụ nói khích: "Nào! Thử "cúp" đi có được không? Đừng nói là việc nhỏ; việc này mà các anh không làm được, tôi đố các anh còn làm được việc gì!".

Kể lại chuyện này trên báo Ngày Nay số 149 (15 Fevrier 1939), cụ Phan Khôi còn cho biết thêm: "Hớt tóc cũng là một cớ buộc tội trong vụ án năm 1908 ở mấy tỉnh Trung Kỳ. Làm người không có việc gì cả, chỉ đã hớt tóc mà cũng bị ghép vào mặt luật bất ưng vi trọng, phải 18 tháng tù. Lại, cuộc phiến loạn năm 1908 ấy, trong các ký tái của người Pháp cũng gọi là "cuộc phiến loạn của đảng hớt tóc" (Révolte des cheveux tondus). Xem đó đủ thấy hớt tóc ở thời đại ấy bị coi là nghiêm trọng dường nào".

Mỗi thời mỗi khác. Có việc nghiêm trọng ở thời điểm này, nhưng sau đó, chẳng là gì cả. Vấn đề còn lại, cốt lõi nhất, quan trọng nhất vẫn lúc đương thời để sống, để tồn tại người ta đã chọn lấy thái độ nào?

3.Trở lại với câu tục ngữ đang bàn, ta thấy một số từ điển và nhà nghiên cứu ngôn ngữ đã ghi nhận phiên bản "góc con người". Chẳng hạn, trong Từ điển tục ngữ Việt của Nguyễn Đức Dương, câu này được hiểu: "Hàm răng và mái tóc là hai thứ có thể tôn thêm vẻ đẹp của mỗi người (đặc biệt là nữ giới)". Nhà văn Đỗ Phấn cũng cho rằng đây là cách người xưa đề cao vẻ đẹp ngoại hình, đặc biệt là răng và tóc, đến mức chỉ cần nhìn vào đó là có thể đánh giá được nhan sắc, thậm chí cả tính cách. “Từ điển từ và ngữ Việt Nam” của Nguyễn Lân cũng giải thích tương tự: "Ý nói: Bộ mặt xấu hay đẹp phần lớn là răng có đều đặn, sạch sẽ không và tóc có chải tử tế không".

Còn “Việt Nam tự điển” (1970) của Lê Văn Đức, câu tục ngữ này được ghi nhận: "Cái răng cái tóc, cái gốc con người" và giải thích: "Con người từ sợi tóc, cái răng đến tấm thân đều do cha mẹ sinh thành, vô cớ không được phá hoại hay liều lĩnh để hư hại. Hàm răng và búi tóc là hai món chính làm tăng vẻ đẹp của con người". Cách hiểu này không chỉ dừng lại ở hình thức, mà còn nhấn mạnh đến truyền thống "tôn trọng thân thể" - một giá trị đạo đức cốt lõi trong văn hóa Á Đông. Theo đó, răng và tóc là những phần được thừa hưởng từ cha mẹ, cần được gìn giữ như một phần của đạo hiếu. Không chỉ là biểu hiện thẩm mỹ, răng và tóc còn là tấm gương phản chiếu sức khỏe nội tạng và tinh thần của một người.

Trao đổi với chúng tôi, một lương y cũng cho rằng, trong y học cổ truyền, răng được coi là "phần dư của xương", liên quan mật thiết đến thận và tủy. Tóc thì là "phần dư của huyết", phản ánh tình trạng khí huyết và can thận. Người có răng chắc, tóc khỏe thường được xem là người có thể chất tốt, nội tạng vững vàng. Ngược lại, răng lung lay, tóc rụng nhiều, bạc sớm có thể là dấu hiệu của bệnh lý hoặc suy nhược cơ thể. Y học hiện đại cũng đồng thuận với điều này. Tóc và răng là những "chỉ báo thầm lặng" của sức khỏe: thiếu dinh dưỡng, rối loạn nội tiết, bệnh lý tuyến giáp… đều có thể biểu hiện qua tóc và răng. Vì thế, việc chăm sóc răng tóc không chỉ để làm đẹp, mà còn là một phần thiết yếu của lối sống lành mạnh và tự trọng.

Trở lại với câu hỏi ban đầu: "góc" hay "gốc" mới đúng?

Nếu hiểu theo nghĩa "góc" - tức một phần nhỏ trong tổng thể - thì răng và tóc chỉ là yếu tố phụ, không phản ánh được bản chất. Nhưng nếu hiểu theo nghĩa "gốc" - tức nền tảng, cội rễ - thì răng và tóc chính là biểu tượng cho sức khỏe, nhân cách, văn hóa và cả đạo lý của một con người. Trong ngôn ngữ Việt, "gốc" luôn mang sắc thái sâu hơn, bền vững hơn: gốc cây, gốc rễ, gốc tích, gốc gác… Tất cả đều nói đến nền tảng tạo nên sự sống, sự phát triển hoặc bản chất của một sự vật. Vì vậy, "gốc con người" là cách nói đầy đủ, đúng đắn và giàu giá trị văn hóa hơn cả.

Câu tục ngữ "Cái răng, cái tóc là gốc con người" vì thế không chỉ là lời khuyên giữ gìn hình thức bên ngoài, mà còn là một triết lý sống. Nó nhắc nhở mỗi người phải biết chăm sóc bản thân, giữ gìn sức khỏe, tôn trọng hình thể do cha mẹ sinh thành và luôn nhớ rằng từ những điều nhỏ nhất như răng và tóc, người ta có thể đánh giá được ý thức, nhân cách và cả khí chất của một con người.