Khoảng trống lớn trong trật tự hợp tác quốc tế

Động thái này khiến giới phân tích chính trị thế giới đặt ra nhiều câu hỏi về tương lai của các cơ chế đa phương, cũng như khả năng duy trì hợp tác quốc tế trong bối cảnh cạnh tranh chiến lược và xu hướng ưu tiên lợi ích quốc gia ngày càng rõ nét.

Theo thông cáo của Bộ Ngoại giao Mỹ, quyết định rút khỏi 66 tổ chức và công ước quốc tế, trong đó bao gồm 31 cơ quan của Liên hợp quốc, được đưa ra sau quá trình rà soát toàn diện mức độ tham gia và đóng góp của Washington đối với các cơ chế đa phương.

Cụ thể, thông cáo nêu rõ, Washington cho rằng nhiều thể chế quốc tế hiện nay đã mở rộng phạm vi vượt mức cần thiết, quản lý yếu, hoạt động kém hiệu quả, gây lãng phí, hoặc bị chi phối để theo đuổi các chương trình nghị sự riêng trái ngược với lợi ích của Mỹ.

Thông cáo có đoạn: “Đối với các cơ quan của Liên hợp quốc, việc rút lui đồng nghĩa với chấm dứt tham gia hoặc ngừng cấp kinh phí trong phạm vi luật pháp cho phép”. Bộ Ngoại giao Mỹ cũng trích lời Tổng thống Trump rằng thời kỳ hàng tỷ USD tiền thuế của người dân Mỹ bị chuyển ra nước ngoài, gây tổn hại trực tiếp đến lợi ích của người dân trong nước, đã chấm dứt. Trước đó, Mỹ đã cắt giảm mạnh các khoản đóng góp tự nguyện cho phần lớn cơ quan của Liên hợp quốc.

Hiện Washington vẫn tiếp tục cân nhắc việc rút khỏi một số tổ chức khác, nhưng khẳng định sẵn sàng hợp tác khi điều đó phục vụ trực tiếp lợi ích của người dân Mỹ, và sẽ kiên quyết giữ vững lập trường khi tiêu chí này không đạt được.

Đây được xem là một trong những động thái thu hẹp cam kết đa phương có quy mô lớn nhất của Mỹ trong nhiều năm qua. Giới chuyên gia nhận định, quyết định này phản ánh chiến lược tái định hình vai trò của Mỹ trên trường quốc tế dưới thời Tổng thống Donald Trump, trong bối cảnh Washington tập trung nhiều hơn vào các ưu tiên trong nước và song phương. Đặc biệt, danh sách mà phía Mỹ đưa ra còn có Công ước khung của Liên hợp quốc về biến đổi khí hậu (UNFCCC) - được nhiều người xem là nền tảng của hệ thống hiệp ước khí hậu toàn cầu và là hiệp ước mẹ của Thỏa thuận Paris năm 2015.

Theo Reuters, việc rời UNFCCC được đánh giá là chưa từng có tiền lệ. Tất cả các quốc gia trên thế giới hiện đều là thành viên của công ước này, được thông qua cách đây hơn 30 năm và từng nhận được sự ủng hộ xuyên suốt của cả các chính quyền Dân chủ lẫn Cộng hòa tại Mỹ.

Vì UNFCCC đã được Thượng viện Mỹ phê chuẩn vào tháng 10/1992 nên vẫn chưa rõ liệu Tổng thống Trump có thể đơn phương hủy bỏ hiệp ước này hay không. Tuy nhiên, giới khoa học và các tổ chức nghiên cứu chính sách khí hậu đã nhanh chóng lên tiếng cảnh báo về những hệ lụy dài hạn.

Reuters dẫn lời bà Rachel Cleetus, Giám đốc chính sách kiêm kinh tế trưởng Chương trình Khí hậu và Năng lượng của Liên hiệp Các nhà khoa học quan tâm (UCS), cho rằng việc Mỹ rút khỏi khuôn khổ khí hậu nền tảng của thế giới là một bước thụt lùi đáng kể. Theo bà, khi một trong những nền kinh tế lớn nhất đồng thời là quốc gia phát thải khí nhà kính hàng đầu không còn tham gia đầy đủ, các nỗ lực chung nhằm kiềm chế đà nóng lên toàn cầu sẽ khó tránh khỏi bị suy giảm.

Ông Manish Bapna, Chủ tịch Hội đồng Bảo vệ tài nguyên thiên nhiên (có trụ sở tại Mỹ), cho rằng quyết định này có thể cản trở khả năng cạnh tranh của Mỹ với Trung Quốc - quốc gia ngày càng phát triển mạnh mẽ trong trong ngành công nghệ năng lượng sạch của thế giới.

Tác động của quyết định này, theo các phân tích khoa học, không chỉ mang tính biểu tượng. Việc Mỹ lần thứ hai rút khỏi Thỏa thuận Paris được dự báo có thể khiến nhiệt độ trung bình toàn cầu tăng thêm khoảng 0,1 độ C trong thế kỷ này.

Dù mức tăng này thoạt nhìn không lớn, các nhà khoa học cảnh báo rằng nó đủ để làm gia tăng rõ rệt tần suất và cường độ của các hiện tượng thời tiết cực đoan, vốn đang gây ra những tổn thất ngày càng nghiêm trọng về kinh tế và xã hội tại nhiều khu vực trên thế giới.

Quan ngại của giới khoa học cũng không dừng lại ở những con số về phát thải hay nhiệt độ. Theo các chuyên gia, động thái của Washington còn tiềm ẩn nguy cơ tạo ra một tiền lệ bất lợi, khi một số quốc gia khác có thể viện dẫn quyết định này để trì hoãn hoặc giảm mức độ cam kết khí hậu. Trong bối cảnh động lực hành động tập thể toàn cầu vốn đã mong manh, hiệu ứng dây chuyền như vậy có thể làm suy yếu hơn nữa nỗ lực phối hợp nhằm ứng phó với biến đổi khí hậu.

Theo thông báo của Bộ Ngoại giao Mỹ, danh sách các tổ chức mà Mỹ sẽ rút còn có UN Women - cơ quan của Liên hợp quốc thúc đẩy bình đẳng giới và trao quyền cho phụ nữ; Quỹ Dân số Liên hợp quốc (UNFPA), tổ chức tập trung vào kế hoạch hóa gia đình và sức khỏe bà mẹ - trẻ em tại hơn 150 quốc gia; IPCC - cơ quan khoa học hàng đầu thế giới chuyên đánh giá rủi ro, tác động và giải pháp ứng phó với biến đổi khí hậu; Sáng kiến Năng lượng không Carbon, Đại học Liên hợp quốc; Ủy ban Tư vấn bông quốc tế; Tổ chức Gỗ nhiệt đới quốc tế; Viện Địa lý và Lịch sử Liên Mỹ; Liên đoàn Quốc tế các Hội đồng Nghệ thuật và Văn hóa hay Nhóm Nghiên cứu Chì và kẽm quốc tế…

Cùng ngày, Trung Quốc đã lên tiếng về bước đi trên của Mỹ. Global Times dẫn lời phát ngôn viên Bộ Ngoại giao Trung Quốc Mao Ning trong buổi họp báo thường kỳ chiều 8/1 cho hay: “Việc Mỹ rút khỏi các tổ chức quốc tế giờ đây không còn là tin mới. Trên thực tế, lý do tồn tại của các tổ chức quốc tế và đa phương nằm ở việc bảo vệ lợi ích chung của tất cả các quốc gia thành viên, chứ không phải để phục vụ lợi ích ích kỷ của bất kỳ một quốc gia nào”.

Theo bà Mao Ning, hệ thống quốc tế với Liên hợp quốc làm trung tâm trong hơn tám thập kỷ qua đã góp phần duy trì hòa bình và ổn định thế giới, thúc đẩy phát triển kinh tế – xã hội, đồng thời bảo vệ quyền và lợi ích bình đẳng của mọi quốc gia.

Bà Mao Ning khẳng định dù tình hình quốc tế diễn biến ra sao, Trung Quốc sẽ luôn kiên định với chủ nghĩa đa phương, ủng hộ Liên hợp quốc phát huy vai trò trung tâm trong các vấn đề quốc tế và hợp tác với cộng đồng quốc tế để thúc đẩy xây dựng một hệ thống quản trị toàn cầu công bằng và hợp lý”.