Chào bạn!      
Trang nhất > An Ninh Thế Giới Cuối Tháng > Sổ tay
Thơ, văn xuôi, và những kết hợp nghệ thuật
2:00, 09/10/2008

Trong quan niệm mang tính "cổ điển" của lý luận văn học Nga - Xô viết, một tác phẩm văn học bất kỳ nào đó không nằm ngoài cái khung ba phương thức - thể loại: Trữ tình, tự sự và kịch. Đại để, tác phẩm văn học, nếu không là thơ thì sẽ là văn xuôi (văn xuôi nghệ thuật - để phân biệt với văn xuôi chính luận và các dạng văn xuôi khác mà ta không thể đưa vào trong cùng khái niệm "văn học") hoặc là kịch.

Cái nhìn phân xuất của lý luận là như vậy, nhưng trên thực tế, đã, đang và sẽ tiếp tục hình thành những tác phẩm mà ta không thể nói xác quyết rằng chúng là đại diện "trong suốt" của bất cứ thể loại nào.

Sự kết hợp, trộn lẫn, xuyên thấm giữa những yếu tố hình thức và "cái nhìn bên trong" của các thể loại khác nhau trong cùng một tác phẩm, ở những mức độ đậm nhạt nhất định, đã cho ra đời những sản phẩm "là nó, nhưng đồng thời không chỉ là nó" khá đặc sắc. Trong khuôn khổ bài viết này, chỉ xin được bàn qua về thơ, văn xuôi - nói cụ thể là "truyện" - và những kết hợp nghệ thuật giữa chúng.

1 "Truyện Kiều" là thơ hay là truyện? Thì, chính cái tên đã được dân gian hóa và phổ thông hóa của kiệt tác "Đoạn trường tân thanh" đã nói lên bản chất thể loại của nó: Đây là một tác phẩm tự sự, một "truyện", được triển khai dưới hình thức thơ (lục bát).

Nhìn rộng ra, tất cả các tác phẩm của văn học Việt Nam trung đại mà giới nghiên cứu từ lâu đã thống nhất định danh là "truyện Nôm" cũng đều là như vậy: Một "truyện" được "kể" bằng thơ lục bát hoặc song thất lục bát hoặc thơ Nôm Đường luật liên hoàn.

Trên phương diện nào đó, sự kết hợp này vừa là một nỗ lực, vừa cho thấy cái giới hạn không thể vượt qua của văn học Việt Nam trung đại trong việc xây dựng nền văn xuôi nghệ thuật bằng chữ Nôm (chúng ta không nên quên rằng tất cả các tác phẩm văn xuôi nghệ thuật thời trung đại của ta, từ "Thánh Tông di thảo" đến "Truyền kỳ mạn lục" hay "Hoàng Lê nhất thống chí"... đều là tác phẩm chữ Hán).

Nhưng cũng chính cái việc mượn hình thức thơ để triển khai nội dung "truyện" lại đem tới cho truyện Nôm nhiều đặc tính nghệ thuật mới, không dễ có nếu tác phẩm chỉ là văn xuôi thuần túy. Điều này có thể thấy rất rõ qua thao tác so sánh giữa "Kim Vân Kiều truyện" của Thanh Tâm Tài Nhân và "Đoạn trường tân thanh" của Nguyễn Du.

Nhiều người cho rằng "Đoạn trường tân thanh" hay hơn, có giá trị hơn "Kim Vân Kiều truyện", và họ lý giải điều đó bằng tài năng bậc thầy của Nguyễn Du; nhưng thực ra, nói chính xác thì "Đoạn trường tân thanh" khác "Kim Vân Kiều truyện", và để làm nên cái khác này, như nhà nghiên cứu Phan Ngọc đã phân tích khá cặn kẽ và thú vị trong công trình "Tìm hiểu phong cách Nguyễn Du trong Truyện Kiều", ngoài tài năng của Nguyễn Du còn có sự quy định của chính cái hình thức thơ lục bát mà Nguyễn Du đã sử dụng để chuyển tải một nội dung "truyện" vay mượn từ Thanh Tâm Tài Nhân.

Dùng thơ để "kể chuyện", hay "kể chuyện" qua/ bằng thơ, còn là xu hướng được kéo dài trong văn học Việt Nam tới tận thời kỳ hiện đại. "Chùa Hương" của Nguyễn Nhược Pháp, "Lỡ bước sang ngang" của Nguyễn Bính, "Màu tím hoa sim" của Hữu Loan, "Núi Đôi" của Vũ Cao, "Gửi em cô thanh niên xung phong" của Phạm Tiến Duật v.v... là những tác phẩm như vậy: Ta hoàn toàn có thể "diễn Nôm" chúng dưới dạng những câu chuyện (và hẳn, đây là những ví dụ khá tốt để thấy cái tư duy kể chuyện đã ăn sâu đến thế nào trong căn tính thơ Việt).

Dĩ nhiên, cốt truyện của "truyện" trong những tác phẩm loại này đã đơn giản hơn rất nhiều so với truyện Nôm trước kia. Và mặt khác, trọng tâm của tác phẩm là sự bộc lộ cái tôi cảm xúc, cái tôi suy nghĩ, cái tôi đánh giá của chính tác giả về "truyện" được kể chứ không phải là bản thân việc kể chuyện.

Bằng những đặc điểm như vậy, những tác phẩm này dù sao vẫn cứ  là những tác phẩm thuộc phương thức trữ tình (bài thơ), chứ không phải là những tác phẩm tự sự (truyện) khoác lớp áo trữ tình.

2 Từ một phía khác, chúng ta cũng có thể quan sát thấy hiện tượng thâm nhập của thơ vào lãnh địa văn xuôi. Tôi sẽ không nói đến kiểu những tác phẩm văn xuôi (truyện ngắn, tiểu thuyết) mà người ta vẫn bình luận rằng chúng "mang đậm chất thơ" hoặc "bàng bạc chất thơ" - những bình luận này thường là sự phản ánh trực tiếp cái cảm giác nhẹ nhàng, lãng mạn, và... "đèm đẹp" mà tác phẩm tạo ra trong ấn tượng người đọc.

Tôi cũng sẽ không đề cập tới một bộ phận tác phẩm thơ được gọi là "thơ văn xuôi", cho dù đây là một vấn đề khá thú vị. Tôi muốn nói đến những tác phẩm văn xuôi mà ở đó, thơ đã được đưa vào như một bộ phận trong cấu trúc tổng thể và mang chứa một giá trị thẩm mỹ nhất định.

Hiện tượng này đã từng diễn ra trong văn xuôi nghệ thuật Việt Nam trung đại - tất nhiên là văn xuôi nghệ thuật chữ Hán - mà "Truyền kỳ mạn lục" của Nguyễn Dữ là một ví dụ tiêu biểu. Thơ xuất hiện khá thường xuyên ở các truyện trong "Truyền kỳ mạn lục".

Đó có thể là những bài thơ do các nhân vật ngâm vịnh, xướng họa, và ở trường hợp này thì thơ mang chức năng cá biệt hóa nhân vật hoặc bộc lộ tư tưởng của nhân vật. Đó cũng có thể là những bài thơ nằm trong "bình luận ngoại đề" của người kể chuyện, và vì thế, chúng có giá trị như một sự định giá, một tổng kết, hoặc một bài học được đúc rút.

Hiện tượng này được phục sinh trong văn xuôi nghệ thuật Việt Nam cuối thế kỷ XX, đặc biệt mạnh mẽ trong các truyện ngắn của Nguyễn Huy Thiệp (và sau nữa, trong tiểu thuyết "Giàn thiêu" của Võ Thị Hảo).

Rất nhiều truyện ngắn vào loại đặc sắc của Nguyễn Huy Thiệp (Tướng về hưu, Không có vua, Huyền thoại phố phường, Kiếm sắc, Phẩm tiết, Những bài học nông thôn, Thương nhớ đồng quê v.v...) đều có thơ - hoặc của người khác, hoặc của chính Nguyễn Huy Thiệp - như là những văn bản khác kiểu được "cài" vào trong văn bản văn xuôi.

Nhà nghiên cứu người Nga, T.N Filimonova, ở bài viết "Thơ trong văn Nguyễn Huy Thiệp" ("Đi tìm Nguyễn Huy Thiệp" -NXB Văn hóa thông tin, 2001) đã phân biệt hai cách tác giả đưa thơ vào truyện ngắn.

Cách thứ nhất, đó là khi thơ được motif hóa theo cốt truyện: Các nhân vật hát những bài ca, hoặc đọc những bài thơ có chức năng nhấn mạnh chính cái cần thiết về mặt cốt truyện, trên bình diện tư tưởng, hoặc theo quan điểm tính cách nhân vật.


  Hoài Nam
1 | 2  >>Trang sau

Các bài mới:
     Ký ức “Trận đánh lá thư rơi” (29/09)
     “Đầu tiên là công việc đối với con người” (29/09)
     Chiến tranh và hòa bình (24/09)
     Phỏng vấn một anh lính (17/09)
     Mùi của người tình (16/09)
     Sẽ không lùi bước (16/09)
     Nhà giam Chín Hầm: Quan tài chôn những người đang sống (16/09)
Các bài đã đăng:
     Siêu thực về hiện thực (09/10)
     Độc giả nào, tác phẩm nấy (09/10)
     Thúc Sinh, người giải phóng Kiều khỏi bóng ma Đạm Tiên (01/10)
     Yếu đuối như...đàn ông (29/09)
     Nhà văn Đức Erich Maria Remarque: Một kiếp cô đơn (26/09)
     Người mẹ xóm rừng: Hát ru con qua hai thế kỷ (25/09)
     Báu vật sông Hoài trong nhà người cổ (22/09)

Các tin khác 

Ý kiến của bạn
Tên của bạn:  
Email:
Tiêu đề:  
Tắt bộ gõ Tự động Telex VNI VIQR
 

LIÊN HỆ CAND
Hà Nội:
04.39427285
TP HCM:
08.38241917
TIÊU ĐIỂM
Tay chơi tóc hoa râm
Nước Mỹ trong mắt tôi
Viết ở Trường Sa
Thừa chiến tranh, thiếu hòa bình
Những khoảnh khắc tư duy
Không khách quan là có tội
Lái súng công nghệ cao: Múa tay trong bị
Những dấu chân ở Budapest
Đoàn kết là sức mạnh
Singapore những hôm tháng 6
Các tổ chức khủng bố hồi giáo: Những hung thần cực đoan
Dấu ấn lặng thầm sau những chiến công chống gián điệp biệt kích
Cuộc chơi vương quyền
Không tai họa nào riêng của ai
Tham nhũng sinh ra bất bình đẳng
Các Ủy viên Bộ Chính trị Đảng Cộng sản Liên Xô: Ngôi cao, đắc thọ
Biển nóng
Tổng thống Mỹ Barack Obama: Lo nhìn sóng cả
Nhà Trắng: 10 tính toán sai lầm nghiêm trọng nhất
Làm gì khi rời Nhà Trắng?
Phụ trách biên tập: Trần Thị An Bình - Nguyễn Trang Dũng - Trần Anh Tú
© 2004. Báo Công An Nhân Dân, Chuyên đề An Ninh Thế giới và Văn nghệ Công An. All rights reserved.
® Liên hệ với Tòa soạn khi phát hành lại thông tin từ Website này. Ghi rõ nguồn "CAND.com.vn"