PV: Xin được nói thật, lâu lắm rồi mới được trò chuyện trực tiếp với ông, tự nhiên tôi lại nhớ tới bốn câu thơ của Xuân Sách: "Trên biển lớn lênh đênh sóng nước, Tức trông về xóm mới khuất xa…".
Nhà văn Hồ Phương (NV HP): "Cỏ non nay chắc đã già, Buồn tênh lại giở thư nhà ra xem…".
PV: Hình như các nhà văn từng ở trong Quân đội, khi nghĩ và viết về nhau bao giờ cũng thương nhau hơn, nương nhau hơn. Ông có cảm giác đó không? Không ngẫu nhiên mà ngay cả một người sắc sảo đến độ đôi khi hơi ngoa ngoắt như nhà văn Xuân Sách nhưng khi viết về các tác giả ở nhà số 4 Lý Nam Đế thì cũng trở nên dịu dàng thấm thía hơn… Ông có bao giờ giận nhà văn Xuân Sách vì bốn câu thơ vẽ chân dung đó không?
NV HP: Không! Ngay từ khi nghe Xuân Sách đọc lần đầu bốn câu thơ đó, mình đã cười và vui rồi. Có người nghĩ là mình giận Xuân Sách nhưng mình bảo, đó là Xuân Sách đùa bạn thôi, có ác ý gì đâu.
Tất nhiên, không phải viết về ai Xuân Sách cũng thế. Nhưng phải hiểu đúng Xuân Sách, ông ấy sắc sảo nhưng tốt tính, đôi khi cứ tưởng ông ấy chê ai đó nhưng thực ra là khen đấy. Của đáng tội, cũng có lúc ông ấy hơi châm chọc. Nhưng với tôi thì tới giờ tôi vẫn thích bốn câu thơ Xuân Sách viết về tôi.
PV: Theo ông, nhà văn Xuân Sách có phải là một người lành không? Tôi nhận thấy thế này, đôi khi nhà văn có thể rất tốt tính nhưng vì quá say mê theo đuổi hình tượng văn học mà mình ấp ủ nên nhìn những nhân vật cụ thể dễ bị thiên kiến, đến đôi khi bất nhẫn… Hình tượng mà mình tạo ra thì tròn vẹn, nhưng có khi lại không trùng khít với nguyên mẫu, thành ra lắm khi nguyên mẫu bị oan "bia miệng", khó gỡ…
NV HP: Lâu rồi tôi không có dịp gặp lại nhà văn Xuân Sách nên không rõ trong con người ấy có gì thay đổi không, nhưng tôi nhớ, khi anh Xuân Sách cùng ở với chúng tôi ở Tòa soạn Tạp chí Văn nghệ Quân đội, thì tôi thấy, đó là một người rất thông minh và sắc sảo, như tôi đã nói. Và rất trung thực. Anh ấy khen ai hay chê ai cũng đúng theo điều anh ấy nghĩ chứ không nghĩ một đằng, nói một nẻo...
PV: Vấn đề là ở chỗ, đôi khi cái điều ta nghĩ không hẳn đã là đúng với hiện thực…
NV HP: Nhưng tôi vẫn thích người trung thực, nói như nghĩ, như anh Xuân Sách.
PV: Có lẽ nhiệm vụ của những trí thức chân chính, những văn nghệ sĩ chân chính là nói ra đúng điều mình nghĩ, mặc dầu đôi khi điều mình nghĩ không hẳn đã là chuẩn mực.
Nhưng ngay cả đôi khi nhà văn nói ra cái cảm nhận chưa hẳn đã chuẩn mực về mặt khách quan nhưng trung thực về mặt chủ quan thì cũng là đã làm việc có ích cho xã hội. Để xã hội biết cả những điều chưa chuẩn mực trong tư suy và cảm nhận ấy để có những điều chỉnh thích hợp…
Tôi nhận thấy rằng, thế hệ nhà văn bắt đầu trưởng thành trong khói lửa của kháng chiến chống Pháp như ông đã bước vào nghề viết với tâm thế đúng là như thế, không rõ mình nói ra những điều có hợp quy chuẩn hay không nhưng đã hồn nhiên nói hết những điều mình nghĩ, như một sự giãi bày, một sự dâng hiến cho sự nghiệp cách mạng, chứ không hề cho rằng mình đang gánh vác một sứ mệnh gì đó linh thiêng cao cả lắm. Và khi ông viết truyện ngắn nổi tiếng "Cỏ non" thì cũng là với tâm thế như vậy?
NV HP: Rất đúng, hồi đó bọn mình còn rất trẻ. Tất cả những gì mà mình đã viết đều do cảm xúc, nhận thức, con người mình toát lên, chứ không có ý đồ gì cá nhân đâu. Không phải viết để nổi tiếng, không phải để giao phó trách nhiệm này nọ… Sau này được học thêm nhiều thứ thì mới bắt đầu nghĩ là mình viết để thực hiện sứ mệnh hay nhiệm vụ này nọ. Còn lúc đầu, viết rất hồn nhiên, yêu ghét rõ ràng, không phải là theo yêu cầu nhiệm vụ gì. Với "Cỏ non" cũng vậy. Hôm ấy, đi qua vùng cỏ mọc non mướt trên đường tới Miếu Môn...
PV: Phía Xuân Mai, Hà Tây bây giờ…
NV HP: Đúng thế. Hồi ấy, chỗ đó còn hoang vu lắm, cỏ tranh sau chiến tranh đã bị đốt cháy nhiều. Tự nhiên đi qua một vùng cỏ non, bò đang ngon lành gặm, lại nghe thấy tiếng bộ đội lao xao… Nhìn lại, thấy mấy người lính như mình, quân phục tả tơi, đầu đội mũ nan, dưới đội khăn mặt bông rộp vàng, chân đi giày ba ta thòi cả mười đầu ngón chân ra, mà vẫn lạc quan, tếu táo. Mình bỗng thấy xúc động quá.
Khi ấy, về giải phóng Thủ đô rồi. Đã là hòa bình rồi, nảy sinh không ít tâm tư, so bì. Cũng là cán bộ trải qua gian khó hiểm nguy ở chiến khu như nhau, nay về Hà Nội, mỗi người một cương vị công tác, mỗi người hưởng một chính sách đãi ngộ khác nhau. Không khỏi có suy nghĩ này, suy nghĩ nọ… Và những cán bộ trẻ như mình không phải không có lúc băn khoăn.
Nhưng vừa mới đi ra khỏi Hà Nội vài chục cây số thôi, gặp những người lính trẻ hồn nhiên, gặp những người đồng đội trên mình vẫn còn mùi khói súng và không hề vướng bận bởi đồng tiền, bởi danh lợi và tâm hồn vẫn trong sáng quá, mình cảm động lắm.
Và mình viết "Cỏ non", chả nhằm mục đích để tuyên truyền cho ai, hay nhằm khẳng định thế nào là đúng, thế nào là sai mà chỉ đơn giản để nói lại những gì mình cảm nhận được từ thực tế cuộc sống. Ấy vậy mà tác phẩm tồn tại được…
Hóa ra là khi thực tế ùa vào trái tim, khối óc người cầm bút một cách đúng đắn, chân thành, đủ đầy, thì chắc chắn sẽ nảy sinh ra một cái gì không hẳn đã ghê gớm lắm nhưng có thể tồn tại được, lâu bền…
PV: Trước khi ông về nhà số 4 Lý Nam Đế, ông đã bước vào nghề văn như thế nào?
NV HP: Phải nói rằng mình đã tập viết từ khi còn học ở trung học. Sau Cách mạng Tháng Tám, mình viết cho một tờ báo dành cho thiếu niên, và được giải thưởng với truyện ngắn "Tiếng kèn của anh lính". Mà giải thưởng này cũng lạ lắm, chẳng có tiền bạc gì đâu nhưng mà ai được giải nhất thì được xếp dưới nhà văn Khái Hưng, ai được giải nhì thì được xếp dưới nhà văn Nguyễn Tuân. Mình đã cảm thấy vinh dự lắm...
PV: Ở đời, đôi khi quan trọng không phải ngồi ở vị trí nào và được bao nhiêu tiền, mà là ngồi ở dưới ai, làm việc với ai thì mới là vinh dự…
NV HP: Thì thế. Lúc ấy gọi là được giải thưởng thì có được xu nào đâu, nhưng tôi thấy tên tôi được đề dưới tên Khái Hưng thì tôi sướng quá… Mà cái tờ báo thiếu nhi ấy là do nhạc sĩ Tử Phác và một người sau này là Trưởng phòng Binh vận của Sư đoàn 308 lập nên. Khi toàn quốc kháng chiến bùng nổ thì tất cả tòa soạn đều cầm súng lên đường, thành ra tờ báo phải đóng cửa.
PV: Ngay hồi đó những người làm báo thiếu nhi ấy đã hiểu ra một nguyên tắc quan trọng, đôi khi quan trọng không phải đứng ở đâu, đôi khi quan trọng đứng dưới ai, đúng người xứng đáng còn vinh dự hơn đứng với người không xứng đáng.
NV HP: Tôi cũng xin kể thêm. Lúc đó, đọc thấy trên báo có tên tôi, cái tên khai sinh ấy, Nguyễn Thế Xương, nhà văn Tô Hoài, lúc đó đang phụ trách trang thiếu nhi của Báo Cứu Quốc (sau này trở thành Báo Nhân Dân), đã cho gọi tôi tới và bảo cộng tác với ông.
Tôi bắt đầu quen nhà văn Tô Hoài chính từ dạo đó, cho tới giờ với tôi, ông vẫn như ông anh cả trong làng văn. Tôi có viết cho nhà văn Tô Hoài một ít bài.
Hồi ấy, nhiều người cứ viết về chuyện thích mùa thu hay mùa xuân. Để làm lại đi, tôi viết về chuyện tôi thích nắng. Ông Tô Hoài đọc xong, bảo hay quá! (Cười vui)… Thế rồi toàn quốc kháng chiến bùng nổ và tôi vào bộ đội…
PV: Ông ở đơn vị nào ạ?
NV HP: Ở Trung đoàn Thủ đô ngay từ đầu. Hồi đó, gia đình mình đi sơ tán, để mình ở lại trông nhà. Lúc đó mình 16 tuổi rồi nên thích tham gia tự vệ, rồi cứ thế nổ súng mà trở thành bộ đội. Và ở bộ đội, mình bắt đầu tham gia viết bài cho các phụ san của đơn vị. Nhưng phải tới truyện "Lưỡi mác xung kích" được đăng trên Tạp chí Văn nghệ năm 1948 thì mới có thể coi như mình đã thực sự tham gia vào đời sống văn học kháng chiến…
PV: Và năm 1949, ông đã viết truyện ngắn "Thư nhà"…
NV HP: Hồi đó mình đang ở Sư đoàn 308. Một lần tiễn đồng đội vào vùng địch hậu hoạt động, không khí lúc ấy cảm động lắm, hệt như tiễn Kinh Kha qua sông Dịch Thủy ngày xưa. Rồi bọn mình lại được đón đoàn anh em công tác ở vùng địch hậu xong nhiệm vụ; trở ra. Anh em mang theo nhiều câu chuyện xúc động lắm từ vùng địch hậu.
Mình đặc biệt ấn tượng với những câu chuyện về việc bọn lính Pháp và tay sai hành hạ chị em mình trong vùng địch hậu, gây nên vô số những chuyện thương tâm, những bi kịch xã hội. Trong không khí xã hội lúc ấy, những người phụ nữ đã bị kẻ thù làm cho ô uế thường rơi vào tình trạng bị gia đình ruồng bỏ. Mình cứ trăn trở mãi với chuyện đó.
Cho tới một lần trên đường cùng Hữu Mai mang tập san của đại đoàn vào rừng để in, tối đến phải xin nghỉ nhờ ở một quán cafe trên phố Đại Từ, Thái Nguyên. Cô chủ quán đó xinh lắm, người Hà Nội theo kháng chiến đi qua ai cũng ghé vào đó. Cô gái lánh sang nhà bên nghỉ để cho bọn mình ngủ lại một đêm, lại còn lo cho Hữu Mai và mình mỗi người một ngọn đèn dầu và một cái bàn con để viết.
Đêm ấy, tự dưng mình viết một mạch truyện ngắn "Thư nhà", tới gần sáng thì xong, đọc lại thấy sung sướng quá, thức tới sáng luôn để tiếp tục vác ba lô đi vào rừng. Cũng từ truyện ngắn "Thư nhà" mà bắt đầu có bút danh Hồ Phương.