Căn gác nhỏ ở phố Trần Hưng Đạo, Hà Nội, nơi sinh thời nhà văn Nguyễn Tuân từng sống và làm việc đã phủ màu thời gian. Bà Thu Giang đang phân thân thành hai nửa, để bắt đầu xây dựng bảo tàng tư nhân cho bố và chồng. Trong không gian nhuốm màu hoài niệm, bà kể cho tôi nghe câu chuyện cuộc đời làm con của một nhà văn nổi tiếng, và làm vợ một họa sĩ tài danh…

Lâu rồi, bà Thu Giang đã chọn cách sống ẩn mình khỏi những ồn ã, thị phi của người đời, để giữ cho mình một góc riêng tư, thuần khiết… Thế nhưng cuộc đời, đâu dễ được bình yên…

1. Họa sĩ Thu Giang mang gương mặt của một người đàn bà thông minh và nhan sắc dù đã bước qua tuổi ngũ tuần và những vướng bận về cuộc đời cũng đã bỏ lại sau cánh cửa xô bồ và ồn ã ngoài kia. Những tưởng sẽ được bình an, những tưởng sẽ hạnh phúc, nhưng có lẽ, cuộc đời là vậy. Trong hạnh phúc đã ẩn chứa nỗi buồn. Ngôi nhà cũ kỹ. Căn phòng cũ kỹ. Nhưng những gia tài bà Thu Giang đang gìn giữ sẽ còn lại với thời gian. Cuộc đời làm vợ một họa sĩ lớn, một trong tứ trụ thế hệ thứ hai của hội họa Việt Nam và con gái của nhà văn lớn nhiều lúc khiến bà Thu Giang cảm thấy hẫng hụt…“Nhiều khi bà chỉ muốn làm một người đàn bà bình thường, không ai để ý đến mình. Bà muốn thoát ra, muốn lẫn vào đám đông, nhưng họ lại cứ làm mình bật ra. Bà muốn có một khoảng tự do của riêng mình, được sống là mình cũng khó”, bà Thu Giang giãi bày.

Thu Giang là con thứ 7 của nhà văn Nguyễn Tuân. Bà cũng là người con duy nhất được sống gần gũi bố và chịu ảnh hưởng nhiều về tính cách cũng như quan niệm nghệ thuật của người cha tài hoa. Không hiểu sao trong bảy người con, ông lại chọn bà, để truyền dạy cho cách sống, cách yêu cuộc đời, và cả những tư tưởng nghệ thuật của ông. Nhưng có một điều, ngấm vào bà nhất là tính cách bộc trực, quyết liệt, yêu ghét rõ ràng của ông. Điều đó đã ảnh hưởng đến cuộc sống riêng sau này của Thu Giang.

Bà Thu Giang tốt nghiệp Trường Mỹ Thuật công nghiệp Hà Nội và về công tác ở Xưởng phim Hoạt hình Việt Nam. Một cô gái xinh đẹp, cá tính lại sinh ra trong một gia đình nổi tiếng, Thu Giang có quyền lựa chọn hạnh phúc. Nhưng có lẽ, cuộc sống bắt đầu với bà đã không bình yên. Với một tính cách mạnh mẽ, yêu ghét rõ ràng như bà, Thu Giang không lựa chọn sự chịu đựng, hy sinh. Bà, hơn ai hết, dám vượt qua những rào cản của trách nhiệm, của tình nghĩa, để chọn cho mình một cuộc sống riêng. Cuộc hôn nhân đầu tan vỡ. 10 năm sau, bà Thu Giang đi tiếp cuộc hôn nhân thứ hai.

Nhưng có lẽ là số phận, khi chính người đàn ông này chọn ngày cưới, tháng cưới giống hệt ngày bà Thu Giang lần đầu đi lấy chồng. Một sự ngẫu nhiên của số phận chăng. Vợ chồng nhà văn Nguyễn Tuân nơm nớp lo cho cô con gái út. Liệu đây đã là bến đỗ của Thu Giang? Bà bảo, có lẽ là số phận, số phận của một con ngựa bất kham luôn tung vó trong bà, tưởng như không thể dừng lại ở một đồng cỏ yên bình. Bà nhớ nằm lòng câu chuyện mẹ kể: “Khi bà ra đời, ông nội gieo quẻ Kinh Dịch và bảo với mẹ bà rằng, con sẽ khổ với con bé này đây, con bé nó đào hoa, sắc sảo nhất nhà, phải ba lần đò là ít…”. Thế mà thành sự thật.

Bà Thu Giang trầm tư: “Cuộc đời người phu nữ ai cũng mong mình có một nơi chốn bình yên, chẳng ai dám thách đố với số phận. Nhưng có lẽ, số phận bà là vậy, chạy trời không khỏi nắng, con ạ”. Hai người đàn ông trong đời bà Thu Giang đều ra đi, và khoảng thời gian bà sống với họ chỉ tính bằng tháng. Nhưng bà không nuối tiếc. Bởi Thu Giang là người thẳng thắn, dám sống, dám đối diện với cảm xúc của chính mình.

Cuộc hôn nhân thứ hai tan vỡ. Nhà văn Nguyễn Tuân mất. Đó là thời gian khủng hoảng nhất trong cuộc đời bà Thu Giang. “Khi cha mất, bà cảm thấy mình mất phương hướng. Từ trước đến giờ, bà vẫn như một đứa trẻ lên ba, còn ông như một cây cổ thụ tỏa bóng, bà cứ ngồi yên dưới tán cây, mưa không đến mặt, nắng chẳng đến đầu. Lúc đó bà thấy mình bơ vơ không nơi nương tựa”. Bà Thu Giang như một cành cây non lần đầu tiên tự vươn mình ra đón ánh nắng mặt trời. Mọi thứ đều quá ngỡ ngàng. Bà bỏ vào Sài Gòn, để lại cậu con trai cho mẹ. Một mình bươn bả kiếm sống. Đó là đầu những năm 90. Nhưng quãng sống tự lập này đã giúp bà Thu Giang trưởng thành nhiều hơn. Bà làm đủ nghề để kiếm sống. Nước mắt, nỗi đau khiến người phụ nữ này đứng lên một cách mạnh mẽ.

2. Nhưng có một quãng sống, mà bà Thu Giang vẫn luôn trân trọng, đó là khi bà về làm vợ họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm, một người bạn lớn của cha. Hồi đó, bà Thu Giang cũng đã gần 40 tuổi, với 2 cuộc hôn nhân đổ vỡ. Còn họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm đã gần 70. Sau 4 năm lăn lộn bầm dập ở Sài Gòn, bà trở lại ngôi nhà của mình. Những vết tích của cha vẫn còn nguyên vẹn. Cả những bức tranh bạn bè vẽ. Thu Giang tìm đến nhà họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm, nhờ ông vẽ một bức chân dung cho mình. Hồi đó bà gọi ông bằng chú.

Còn họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm vẫn sống một mình ở căn nhà mấy mét vuông ở phố Nguyễn Thái Học, Hà Nội. Sau nhiều lần qua lại trò chuyện, một hôm họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm gọi Thu Giang lại và bảo: “Cháu có thể ở lại ngoài này được không? Cháu có thể giúp tôi hoàn thành tâm nguyện làm bảo tàng tư nhân”. Thu Giang ngạc nhiên: “Cháu ở ngoài này thì làm gì. Hãng Phim Hoạt hình đã gần như bị giải tán. Thu Giang cũng chẳng biết làm gì ngoài vẽ tranh. ông trầm ngâm một lúc rồi bảo: “Cháu cứ chịu khó, rồi tôi và cháu sẽ có trách nhiệm trong việc này”.

Họa sĩ Thu Giang và chồng, họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm.

Sau đó, họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm vẽ rất nhiều chân dung của Thu Giang. Thu Giang đồng ý ở lại, mà cũng chưa biết mình sẽ làm gì, phải bắt đầu từ đâu. Tôi hiểu, trong bà Thu Giang có một con ngựa bất kham, một con ngựa luôn luôn muốn vẫy vùng, nổi loạn trong chính những khát vọng của mình. Nhưng con ngựa đó đã biết dừng chân lại trên một cánh đồng cỏ bình yên. Dẫu lúc đó, chính bà Thu Giang cũng không hiểu, đó có phải là tình yêu. Nhưng bà cần ông, như cần một chốn nương náu cho tâm hồn bầm dập của mình, cho sự trống vắng không ai có thể khỏa lấp được. Một thứ tình gì đó, không phải là tình yêu, nhưng lớn hơn tình yêu, bao dung hơn tình yêu.

Bà Thu Giang bảo nếu chỉ là tình yêu đôi lứa, thì chắc gì bà đã sống cùng ông đến tận bây giờ. Một tình cảm lớn, khiến con ngựa bất kham là bà càng ngày càng cảm thấy mình bị buộc vào đó. “Đây là bóng dáng của cha mình, mình sẽ làm tất cả bằng tình yêu thương.” Còn họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm chỉ bảo, hồi trẻ ông không dám lấy vợ, vì những người đàn bà mà ông đã từng gặp và yêu, ông sợ rằng, họ sẽ phá nát gia tài của mình.

Bà Thu Giang bảo, bà yên lòng với sự lựa chọn của mình. Gần 20 năm làm vợ họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm, bà cũng nếm trải những ngọt ngào và cả những đắng cay khi làm vợ một người nổi tiếng. Dẫu rằng, trong sự chấp nhận đó, có cả hy sinh những hạnh phúc riêng tư và cả con đường nghệ thuật của bà. Bà nén mình lại vì ông và vì cái bóng của ông quá lớn. Tình cảm đó phải lớn hơn cả tình yêu để bà Thu Giang có thể 10 năm ròng rã, ngày nắng cũng như ngày mưa, cần mẫn đi lại giữa hai ngôi nhà, một ở phố Trần Hưng Đạo, để lo cho mẹ, một ở tận khu Trung Tự để lo cơm nước cho ông.

Nghĩ lại quãng thời gian đó, bà Thu Giang không hiểu, một cô gái lớn lên trong sự chăm bẵm như bà, làm sao có đủ nghị lực, đủ tình yêu để vượt qua những khó khăn chất chồng như vậy. Đó là những năm 90 của thế kỷ trước, nhà nước phân cho họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm nửa căn hộ ở khu tập thể cũ Trung Tự. Chật chội và cũ nát. Mỗi một trận mưa giông, bà lại xắn tay một mình đắp đập be bờ không cho nước vào nhà. Những lúc đó, nhìn vào căn phòng bé nhỏ, họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm vẫn ngồi vẽ, chỉ vẽ và vẽ. Như chưa từng có chuyện gì xảy ra trong cuộc đời ông, ngoài việc vẽ tranh. Hồi đó mẹ bà còn sống. Buổi sáng, bà vào với ông, lo cơm nước cho chồng. Còn tối lại về với mẹ. Hôm nào về muộn, cụ lại lọ mọ ra tận đầu phố Yết Kiêu đứng chờ, vì sợ con gặp chuyện không may.

Bà Thu Giang kể, có lần trời mưa, đường ngập trắng, bà không gọi được xích lô, lo cho ông xong thì trời sẩm tối. Bà một mình lội bộ từng ấy quãng đường nước lênh láng về nhà. Đến đầu phố Yết Kiêu, bà đã thấy mẹ đội nón ra ngồi chờ ở đó. Lòng bà trĩu nặng. Bà không hiểu hồi đó sao mình kiên cường đến thế. 10 năm, một mình bà bươn bả. Cho đến khi mua được căn nhà nhỏ ở Phan Bội Châu, để tiện việc đi lại, chăm lo cho cả mẹ và chồng bà mới tạm yên tâm.

Nhưng có lẽ, ký ức của họa sĩ Thu Giang, những khó khăn vất vả đó chẳng thấm vào đâu so với những thị phi mà chính bà phải gánh chịu. ông là một họa sĩ lớn. Họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm như thuộc về người thiên cổ. Mọi lo toan, đối mặt với cuộc sống, với khó khăn và với cả những thị phi của người đời, một mình bà Thu Giang hứng chịu. “Cuộc đời, có những con người được những ngôi sao may mắn chiếu mệnh. Còn bà, sao chiếu mệnh của mình có lẽ là ngôi sao thị phi chăng. Bà tạo ra sự bình yên cho ông thôi, còn bao nhiêu sóng gió bà hứng hết”.

Biết bà buồn phiền, nhẫn nhịn, hy sinh vì ông, nhưng bà Thu Giang không còn nghĩ đến điều đó, khi bà xác định cuộc đời, số phận mình gắn với ông, dẫu đó không phải là tình yêu trai gái. Ở bà Thu Giang, bên ngoài cá tính mạnh mẽ, phá phách của bà, là một tâm hồn dịu dàng bao dung, biết nhẫn nhịn, biết vun vén của mẹ. Điều đó giúp bà Thu Giang vượt qua cả những thị phi ác nghiệt của người đời. Hồi ông sống một mình, nhiều kẻ đến xin, cướp tranh của ông. Từ khi có bà ở đó, thành một rào cản. Và những chuyện thị phi, ghen ghét cứ thế đến trong sự ngỡ ngàng của chính những người trong cuộc. Ngẫm mà buồn. Ngẫm mà xót xa. Nhưng tâm bà trong sáng, và trung thưc, sự trung thực mà bà học được ở bố, đã giúp Thu Giang chống chọi và vượt qua những cơn bão ghen ghét của người đời.

Bà tâm niệm: “Người bị hưởng thị phi nhiều nhất, sau này người đời sẽ thấy người đó lớn hơn mọi người”. Ngay cả đến bây giờ, khi bà đã ở tuổi 60, khi những danh vọng về tiền bạc đã bỏ lại ngoài dòng đời ồn ã, khi mà con người đã thoát khỏi những tham, sân, si, thì những câu chuyện thị phi vẫn chưa dừng lại.

Có những lúc bà Thu Giang mỏi mệt và cảm thấy mình chống chếnh trước cơn bão của dư luận. Người ta bảo bà muốn chiếm giữ gia tài tranh của ông vì những lợi ích riêng tư. Nhưng làm sao bà có thể chiếm giữ, khi những gì hoạ sĩ Nguyễn Tư Nghiêm đang vẽ, đâu chỉ thuộc về ông và bà. Những thứ đó, đã thuộc về di sản. Hơn 20 năm, nhờ sự vun vén của bà, kho tàng tranh của họa sĩ Nguyễn Tư Nghiêm được lấp đầy hơn 300 bức tranh. Bà tâm nguyện sẽ hoàn thành sớm trước khi người về nơi thiên cổ…