Có lẽ cũng lờ mờ đoán được nỗi e ngại của tôi, GS-TS Trần Quán Anh, Chủ tịch Hội Y học giới tính Việt Nam, đã rủ tôi ra quán cà phê gần phòng khám để trò chuyện. Câu chuyện giữa chúng tôi không về công việc rất quan trọng mà GS-TS Trần Quán Anh đang làm hiện nay mà lại về quá khứ.
Phụ tình để chung tình
- Hồng Thanh Quang: Nói thật là tôi đã biết GS từ lâu lắm rồi, từ lúc tôi còn bé tí, sống ở trên phố Hàng Đào và rất mê kịch với phim. Và tôi đã xem đi xem lại không biết bao nhiêu lần vở “Tiền tuyến gọi” mà GS là người viết kịch bản. Tôi cũng đặc biệt mê các diễn viên trong bộ phim cùng tên do đạo diễn Phan Kỳ Nam chuyển thể theo kịch bản của GS, đặc biệt là chị Thanh Tú. Người đâu mà xinh ơi là xinh!
- GS Trần Quán Anh: Đúng rồi, Thanh Tú hồi ấy đẹp lắm! Rất Hà Nội!
- Và trong phim “Tiền tuyến gọi” còn có bác Tuấn Tú nữa, tôi cũng rất thích, đúng phong cách một trí thức Hà Nội cổ. Bác ấy hình như đã mất rồi… Và tôi phải nói thật, hôm nay mới gặp GS, tôi cũng có cảm giác trông ông có nét gì đó phảng phất giống vị GS mà bác Tuấn Tú đã đóng trong phim “Tiền tuyến gọi”.
- Kịch bản Tiền tuyến gọi là tôi viết về nghề của tôi, về những người đồng nghiệp ở quanh tôi mà…
- Tôi biết rằng ở thời điểm đó, không nhiều kịch bản giành được thành công như “Tiền tuyến gọi”. Vậy tại sao sau này ông lại không đi theo con đường kịch nghệ, mà vẫn tiếp tục chung thủy với nghề y? Sao ông lại không nghe theo lời khuyên có lẽ là rất chân tình của những bậc đàn anh lỗi lạc như Thế Lữ và Lưu Trọng Lư?
- Điều này tôi có thể nói ngay với Hồng Thanh Quang là thế này. Đầu tiên, tôi viết kịch là vì mình rất yêu nghề y. Tôi viết Tiền tuyến gọi trước và sau đó, cũng có một số vở ngắn dài khác, đều tập trung cho ngành y. Mình rất yêu nghề y và Tiền tuyến gọi thể hiện tình yêu đó của mình và nó đã thành công. Và ở giai đoạn đó, đồng chí Tố Hữu, người phụ trách công tác văn học nghệ thuật của Đảng, đưa ra chủ trương, những người làm trong một ngành nghề nào đó nếu có năng khiếu sáng tác thì chuyển hẳn người ta sang bên văn học nghệ thuật để viết về nghề đó.
- Để người sáng tác đỡ mất công thêm một lần thâm nhập thực tế…
- Cho nên ngày ấy tôi nhớ, trong nghề y thì có Vũ Quần Phương…
- Nhà thơ…
- Anh ấy học nghề bác sĩ nhưng lại trở thành nhà thơ. Sang Hội Nghệ sĩ sân khấu, tôi biết cũng có hai bạn vốn là kỹ sư. Khi đồng chí Tố Hữu có đặt vấn đề với tôi thì đúng dịp anh Thế Lữ là Chủ tịch Hội, anh Lưu Trọng Lư là Tổng Thư ký Hội nghệ sĩ sân khấu.
- Hai trưởng lão…
- Đúng là hai trưởng lão. Quen mồm nên mình cứ gọi hai cụ là anh (cười).
- Vâng, các bác đều là những người thiên cổ rồi…
- Đều là những người thiên cổ rồi… Đúng dịp đó, các bác ấy lại nắm những vị trí chủ chốt và cũng có lời mời tôi sang. Nhưng khi ấy, tôi lại có suy nghĩ thế này: tôi viết kịch chỉ vì tôi yêu nghề y và “tức” cho nghề y. Tôi nhớ, có lần tôi đã nói với anh Lộng Chương, anh Nguyễn Bắc (lãnh đạo Đoàn Kịch Hà Nội khi đó - HTQ). Tôi bảo, tại sao ngành y đóng góp rất nhiều cho tiền tuyến và tôi là người chứng kiến những công việc giữa cái sống và cái chết của từng cán bộ ngành y, mà các anh chả tuyên truyền cho nó cả. Thậm chí đến cô mậu dịch ngày ấy mang bánh kẹo, nước uống đến ụ pháo mà các anh còn tuyên truyền…
- Còn ca ngợi…
- Sao ngành y thì các anh bỏ quên?! Thế thì các anh ấy mới bảo, tại sao ông không viết đi, ông có vốn sống và lòng tâm huyết đấy, sao ông không viết đi? Thế thì tôi mới viết. Chính vì tôi rất yêu ngành y mà tôi viết, nên bây giờ chẳng nhẽ tôi lại bỏ ngành y hay sao?
- Không thể cùng một lúc cưới hai người phụ nữ làm vợ, dù ta rất yêu cả hai người (cười)…
- (Cũng cười): Nói thế chứ tôi cũng rất yêu văn học, yêu sân khấu. Nhưng lúc bấy giờ tôi nghĩ thế này, hai nghề đều đòi hỏi phải có một sự tập trung tinh thần và trí tuệ, và sức lực rất cao thì mới làm nên chuyện được. Làm cả hai việc cùng một lúc thì mình không thể nào đủ sức, còn nếu làm phất phơ mỗi thứ một tí thì mình lại chẳng đạt thành công gì cả. Bởi vậy, tôi mới quyết định, thôi, cảm ơn anh Tố Hữu, cảm ơn các anh Thế Lữ, Lưu Trọng Lư, em ở lại với nghề y thôi…
- Không mảy may luyến tiếc?
- Sao lại không? Nói thật với Hồng Thanh Quang, bỏ văn học thì mình cũng day dứt lắm. Tôi đã phải cố gắng đến mức trốn tránh tất cả, trốn tránh tất cả buổi đi xem, mà trước đó tôi rất thích đi xem…
- Thích giao du với bạn bè văn nghệ…
- Tôi đã từng rất thích la cà, ngồi ở cánh gà sân khấu rồi xem người ta diễn, hoặc vở của mình, hoặc vở của người khác. Rồi tâm tình với diễn viên. Thế nhưng, khi quyết định ở lại với nghề y thì tôi đã phải trốn, không dám đi xem kịch, mà trước đó thì đấy là thứ tôi thú nhất.
- Cũng là mê lắm đấy!
- Mê lắm. Nhưng phải dứt đi, đứt đoạn đi, như thể phải cai nghiện, cai cái bệnh mê sân khấu! Bảo là luyến tiếc hay không thì nói thực là tôi không luyến tiếc vì cứ đeo đẳng thì không thể trọn vẹn với nghề y được. Nhưng mình cũng xót cho cái đam mê sân khấu mà mình phải từ bỏ.
- Tự nguyện từ bỏ…
- Tự nguyện.
- Đôi khi những đứa con mà ta không bao giờ sinh ra được, lại là thứ mà ta xót nhất. Ông nhà thơ Xô viết Andrei Voznhesenski từng viết rất xót xa về chuyện này trong bài thơ dài “Khóc hai bản trường ca không được sinh ra”. Có bao giờ GS cảm thấy tiếc cho những kịch bản mà có thể đã rất hay nhưng đã không được sinh ra vì tình yêu của GS dành trọn vẹn cho y học?
- Tôi thú thực với Hồng Thanh Quang là sau Tiền tuyến gọi, tôi còn viết vở Đi trong cơn lốc, nhưng vở này thì nó cũng thường thôi. Tôi cũng tự xác định là nó cũng thường thôi. Và về sau, nó được chuyển thể sang cải lương cho Đoàn Kim Phụng diễn… Nhưng tác phẩm mà tôi ấp ủ là vở Đường chúng ta đi.
- Nghe tên giống như tên bài hát của nhạc sĩ Huy Du phổ thơ Xuân Sách…
- Các vở tôi viết thường được đặt tên một cách chẻ hoe như nội dung của chúng. Tiền tuyến gọi là tiền tuyến gọi…
- “Đi trong cơn lốc” là đi trong cơn lốc, “Đường chúng ta đi” là đường chúng ta đi (cười).
- Tôi để tên Đường chúng ta đi, tức là đường chúng ta đi phải như thế. Vở ấy tôi viết xong bản thảo rồi, một số anh em đọc đã khen rồi, khen là nó đi đúng thực tế lúc bấy giờ.
- Đấy là năm nào ạ?
- Đấy là thời điểm sau năm 1975. Ở thời điểm đó, nếu Hồng Thanh Quang còn nhớ thì cũng có một số e ngại, thí dụ như khi anh Xuân Trình với một số kịch bản đã bị coi là quá đà…
- Đi trước thời đại, cầm đèn chạy trước ô tô…
- Đi trước thời đại… Một số anh cũng e ngại rằng Đường chúng ta đi của tôi phản ánh thực tế mạnh bạo quá. Nhân vật chính trong đó là một giám đốc bệnh viện, một nhân vật phản diện, trù úm anh bác sĩ dưới quyền… Tình tiết đó làm cho một số anh em hơi lấn cấn. Đấy lúc bấy giờ, chứ hiện nay thì chuyện này quá bình thường.
- Là “chuyện bình thường ở huyện”...
- Trong kịch còn có chuyện người vợ bỏ anh bác sĩ này để sang cặp với anh giám đốc bệnh viện… Những chuyện như vậy ở thời điểm đó bị coi là rắc rối quá, người ta không chấp nhận được.
- Lúc ấy người ta thích những quan hệ đơn giản một chiều hơn…
- Một số anh đã khuyên tôi không nên đưa kịch bản này lên dựng. Để tránh những rắc rối có thể xảy ra, nhất là đối với một người không làm nghệ thuật chuyên như tôi… Họ bảo, hãy nhìn gương Xuân Trình, đừng có dại… Và tôi nghe theo.
- Nếu vở “Đường chúng ta đi” của GS được công diễn lúc đó thì có khi lại có tác dụng đối với sự phát triển của xã hội.
- Có khi thế.
- Có lẽ bởi anh đã xác định mình không là người làm nghệ thuật một cách chuyên nghiệp nên anh không quá đau đớn khi đứa con tinh thần của mình không được ra mắt công chúng như nó xứng đáng…
- Tôi thì tôi phải cai nghiện sân khấu! Nên khi được mời đi xem là tôi cứ phải trốn. Anh Nguyễn Đình Nghi đã mời tôi đi xem Rừng trúc, tôi cũng không đi… Tôi sợ tôi đi, gặp anh em, họ hỏi tại sao lại không viết thì lỡ đâu mình lại nổi hứng lên… Cứ thế, dần dà cũng nguôi ngoai được nỗi khát thèm ánh đèn sàn diễn…
- GS rất chung tình với y học nhưng lại “phụ tình” nghệ thuật sân khấu.
- Đúng là phụ tình đấy!
- Và bây giờ, dù lòng có thể thanh thản đấy nhưng đôi khi cũng có một sự nuối tiếc nào đó…
- Có thể…