Ngôi biệt thự trên phố Nguyễn Huy Tự (quận Hoàn Kiếm, Hà Nội) nhuốm màu thời gian và lặng lẽ dưới những bóng cây. Chờ một lát, chủ nhân của ngôi nhà, một người đàn bà trạc 60 tuổi, lạch cạch mở khóa, mời khách vào nhà. Căn phòng được dùng để tiếp khách rộng chừng hơn 20m2 tại tầng trệt, có bộ tràng kỷ cũ kỹ, một tủ thờ au áu nước sơn đặt giữa phòng, phía trên là chân dung ông Nguyễn Văn Tạo - vị Bộ trưởng Bộ Lao động đầu tiên của nước ta, có thâm niên lâu nhất (từ 1946 đến 1965) và ảnh người bạn đời của ông, bà Nguyễn Hồng Châu.
Khách kính cẩn thắp nén hương tưởng nhớ người xưa. Người đàn bà cảm động đáp lễ. Khuôn mặt bà hiển hiện những thăng trầm của một đời người nhưng vẫn phảng phất dấu ấn “danh gia” một thời. Đó là bà Nguyễn Thái Lan - thứ nữ của cố Bộ trưởng Nguyễn Văn Tạo. Bằng giọng nói nhỏ nhẹ, bà mở đầu câu chuyện về người cha của mình: “Ba tôi sinh năm 1908, quê ở Chợ Lớn, nay là huyện Bến Lức, tỉnh Long An”...
Người cộng sản Việt Nam nổi tiếng ở Paris
Sớm giác ngộ cách mạng, khoảng giữa năm 1926, ông Nguyễn Văn Tạo đã tham gia các hoạt động bãi khóa đòi chính quyền thực dân trả tự do cho nhà ái quốc Nguyễn An Ninh, nên bị đuổi học. Chí trai tang bồng, ông trốn lên chiếc tàu Chantilly, sang Pháp. Tới Marsseille một thời gian, được sự trợ giúp của Hội Ái hữu người Việt Nam tại đây, Nguyễn Văn Tạo vào học tiếp Trường trung học Lycée Mignet.
 |
|
Đồng chí Nguyễn Văn Tạo cùng các đồng chí cộng sản Pháp (1927). |
Ngoài việc học tập, Nguyễn Văn Tạo tích cực tham gia các buổi míttinh do Đảng bộ Cộng sản vùng Aix tổ chức. Cuối năm 1926, ông được kết nạp vào Đảng Cộng sản Pháp và tích cực tham gia các hoạt động chính trị như viết báo, sáng lập báo xu hướng cánh tả mang tên Lao Nông (ghép hai chữ Lao động và Nông dân, sau đổi thành tờ Vô sản). Tháng 10/1927, ông Nguyễn Văn Tạo lên Paris để tìm gặp Nguyễn Ái Quốc và định xin vào làm ở nhà in “Việt Nam hồn”, nhưng Nguyễn Ái Quốc đã bí mật sang hoạt động ở nước khác. Được sự giới thiệu của những người đồng chí, ông Nguyễn Văn Tạo ở lại Paris tiếp tục hoạt động cách mạng và làm việc tại một xí nghiệp sơn mài, đồng thời theo học Đại học Văn khoa. Cuối năm đó, Trung ương Đảng Cộng sản Pháp đề nghị các đồng chí Việt Nam tiến cử một người làm việc tại Văn phòng trung ương, với nhiệm vụ giúp Đảng Cộng sản Pháp nắm tình hình các thuộc địa, nhất là tình hình Đông Dương để các nghị sĩ Cộng sản chất vấn, đấu tranh tại Quốc hội về chính sách với các thuộc địa, ông Nguyễn Văn Tạo được lựa chọn.
Giữa năm 1928, Đảng Cộng sản Pháp cử đoàn đại biểu dự Đại hội Quốc tế Cộng sản lần thứ VI tại Mátxcơva, gồm 3 người, trong đó có ông Nguyễn Văn Tạo. Với bí danh Nguyễn An, Nguyễn Văn Tạo đã viết bản tham luận về tình hình Đông Dương. Bản tham luận này được Trung ương Đảng Cộng sản Pháp thông qua và được trình bày tại phiên họp thứ 35 của Quốc tế Cộng sản, họp chiều 17/8/1928 tại Nhà các công đoàn Liên Xô trên Quảng trường Đỏ…
Bà Lan lục tìm trong chồng tài liệu, đưa ra một văn bản có tiêu đề “Tham luận tại Đại hội quốc tế lần thứ VI của Quốc tế Cộng sản” (tài liệu của Ban nghiên cứu lịch sử Đảng Trung ương, số Q1/6.1 106-QT, dịch từ tạp chí Thư tín Quốc tế số 128, năm 1928). Trong bản tham luận, tác giả đã đanh thép lên án tội ác của chủ nghĩa thực dân: “Trong lúc đi xâm chiếm thuộc địa, chủ nghĩa đế quốc đem theo cảnh giết người, cướp của, ám sát, trộm cắp đem theo bệnh giang mai, rượu chè, thuốc phiện”...
Bản tham luận đã được đại hội nhiệt liệt hoan nghênh. Giáo sư Trần Văn Giàu nhớ lại chuyện này (Tạp chí Xưa & Nay, tháng 8/2005, trang 9): “Người dẫn dắt tôi vào con đường cách mạng là anh Nguyễn Văn Tạo... Lần đầu anh đi dự và phát biểu với Quốc tế Cộng sản rằng: “Điều kiện ở Việt Nam đã cho phép thành lập Đảng Cộng sản Đông Dương”, anh đề nghị Quốc tế Cộng sản giúp đỡ”.
Trở về nước Pháp sau hội nghị, ông Nguyễn Văn Tạo được bầu bổ sung vào Ban Chấp hành Trung ương Đảng Cộng sản Pháp. Đây là sự ghi nhận của Đảng Cộng sản Pháp đối với một người Cộng sản Việt Nam đã có nhiều hoạt động đấu tranh cho lý tưởng cao cả, vì công bằng, bác ái.
Trước những hoạt động “nguy hiểm” của người Cộng sản Việt Nam, tháng 5/1931, mật thám Pháp bí mật bắt giữ và trục xuất Nguyễn Văn Tạo về Đông Dương. Ngày 13/5/1931, báo L'Humanité (cơ quan của Đảng Cộng sản Pháp) đăng bài của đồng chí Maurice Thorez (sau này là Tổng Bí thư Đảng Cộng sản Pháp), nhấn mạnh: “Tất cả những người lao động Pháp đều biết đồng chí Tạo... Họ hiểu rằng một sự phản ứng tức khắc là cần thiết và giai cấp công nhân không thể không hành động ngay khi người ta “bắt cóc” một Ủy viên trong Ban Chấp hành Trung ương Đảng”.